Дыктатура, якая не хоча ваяваць: ці будзе Беларусь удзельнічаць у магчымай агрэсіі супраць краін Балтыі?

Міхаіл Шэршун, аналітык Кіеўскага інстытута нацыянальных інтарэсаў

За апошні год Расія ўсё часцей здзяйсняе акты агрэсіі супраць еўрапейскіх дзяржаў, а на сваіх заходніх межах працягваецца фармаванне новых вайсковых частак насупраць Балтыкі. Туман вайны хавае будучыню, але ўсе дзяржавы рэгіёну рыхтуюцца да вайны — абарончай ці наступальнай. На гэтым фоне на парадак дня вяртаецца тэма Беларусі і яе дыктатара, залежнасць якога ад Масквы не пакідае шмат месца для палітычнага манеўру. Як Беларусь рыхтуецца да вайны, якой яна не хоча, і як яна можа ў ёй удзельнічаць — чытайце ў нашым матэрыяле.

Развіццё тэхналогій беспілотных лятальных апаратаў у ваеннай сферы, суправаджальнае павелічэнне разведвальных магчымасцей і скарачэнне часу паміж выяўленнем і знішчэннем цэлі, а таксама розная ступень крызісу абсталявання з абодвух бакоў расійска-ўкраінскай вайны прывялі да спынення значнага перамяшчэння лініі фронту, нягледзячы на працяглыя баявыя дзеянні. Вынікам — як і раней, у Першай сусветнай вайне ці ірана-іракскай вайне — стала вайна эканомік. Нягледзячы на агульную стагфляцыю расійскай эканомікі, інвестыцыйны крызіс і здабыўную падатковую рэформу ў Расійскай Федэрацыі з аднаго боку і поўнае спыненне марскога экспарту, крызіс сельскагаспадарчага і металургічнага сектараў і абстрэлы энергетычнага сектара Украіны — з другога, эканомікі абедзвюх дзяржаў дэманструюць дастатковы запас стабільнасці для працягу вайны на працягу доўгага часу. У выпадку Украіны значны ўклад уносяць фінансаванне з боку еўрапейскіх партнёраў і перадача ўзбраенняў.

Ці рацыянальнае вар'яцтва?

Стратэгічная мэта Расіі — дасягнуць перафарматавання сістэмы бяспекі ў Еўропе ў адпаведнасці з яе памкненнямі, у тым ліку адступлення на Захад або поўнага распаду НАТА — застаецца больш недасягальнай, чым была ў 2022 годзе. Немагчымасць дасягнуць сваіх мэтаў праз вайну супраць Украіны можа прымусіць Маскву дзейнічаць па звычайнай тактыцы — эскалаваць праз напад на само НАТА ў Балтыі, скарыстаўшыся дэманстратыўным адхіленнем ЗША ад еўрапейскіх абаронных пытанняў і павольнымі тэмпамі еўрапейскага ваеннага будаўніцтва, каб паставіць перад еўрапейцамі актуальнае пытанне аб актывацыі артыкула 5 і адпраўцы салдат на вайну.

У цяперашні час няма фактараў, якія б сведчылі пра ўварванне ў бліжэйшыя месяцы, але рызыка паўнамаштабнага ўварвання ў краіны Балтыі застаецца актуальнай у доўгатэрміновай і сярэднетэрміновай перспектыве. Кожная саступка Расійскай Федэрацыі, праява разладу ўнутры Еўропы павялічвае гэтую рызыку. Асноўнай перашкодай для далейшага пашырэння вайны Расіі супраць Еўропы з'яўляецца Кіеў. Украінскі фронт штомесяц паглынае больш забітых і параненых расійскіх салдат, чым дазваляюць кампенсаваць іх сярэднемесячныя паказчыкі набору, у тым ліку і без таго частыя выпадкі прымусовага падпісання кантрактаў. Правядзенне бесперапыннай стратэгічнай наступальнай аперацыі патрабуе пастаяннай нагрузкі на рэсурсы Узброеных Сіл Расіі, што ўскладняе, хоць і не робіць немагчымым, назапашванне значнай колькасці жывой сілы і тэхнікі, неабходнай для ўварвання.

Бундэсвер і НАТА лічаць магчымым напад Расіі на Альянс у 2029 годзе. Францыя лічыць часовае акно для магчымага наземнага ўварвання 2027-2030 гады. У той жа час, у больш шырокім сэнсе, Расія ўжо вядзе баявыя дзеянні супраць Еўропы, здзяйсняючы тэрарыстычныя акты на заводах і складах па вытворчасці зброі, паветраным транспарце, атакуючы крытычна важную інфраструктуру еўрапейскіх дзяржаў у кібер- і рэальнай прасторы, арганізоўваючы падпалы, а таксама — міграцыйныя крызісы. Расійскія БПЛА і ракеты неаднаразова перасякалі мяжу ЕС, і існуе рызыка ўзмацнення такіх нападаў.

Падобны фармат вайны, ценявы, не патрабуе прыцягнення вялікай колькасці чалавечых рэсурсаў або зброі, вядзецца праз спецслужбы, і таму значна прасцейшы для Расіі. Аднак яго вынікі, нават у выпадку поспеху, маюць тактычны характар і не дазволяць змяніць палітычную сітуацыю на субкантыненце. Гэта дадатковая прычына, чаму рызыку наземнага ўварвання ў Балтыку нельга лічыць неістотнай. Таму пытанне Беларусі становіцца крытычным.

Беларусь як тыл Расіі

24 лютага 2022 года расійская армія сустрэлася з дастаткова ўзброенай пяхотай, паркам ваеннай тэхнікі, рэпутацыяй самай грознай арміі ў Еўропе і верай у хуткую перамогу. Сілы, задачай якіх было захоп сталіцы Украіны, наступалі з тэрыторыі Беларусі. Значныя страты і правал аперацыі па хуткім захопе Кіева прымусілі Расійскую Федэрацыю хутка трансфармаваць уласную мадэль вядзення вайны і шукаць дадатковыя рэсурсы.

Ужо вясной 2022 года назіралася фарміраванне батальённа-тактычных груп у Беларусі і іх перамяшчэнні , а таксама выказваліся асцярогі з нагоды прамога ўступлення Беларусі ў вайну на баку Пуціна.

Апісаная рызыка не рэалізавалася, але з 2022 года працэс інтэграцыі беларускіх і расійскіх войскаў актывізаваўся. Важнай вяхой стаў 2023 год, калі Масква размясціла ў Беларусі ядзерную зброю на тэрыторыі 1405-й артылерыйскай базы боепрыпасаў, перакінуўшы 24 АТРК «Іскандэр-М», згодна са спадарожнікавымі здымкамі пабудаваных сховішчаў. У наступным, 2024 годзе, Мінск сінхранізаваў з Масквой уласную ваенную дактрыну, у прыватнасці, на Беларусь быў афіцыйна распаўсюджаны расійскі «ядзерны парасон». Таксама з 2009 года дзейнічае пагадненне аб сумеснай рэгіянальнай сістэме супрацьпаветранай абароны, якое з'яўляецца асновай для інтэграцыі гэтых войскаў.

На пачатку ўварвання ўдзел Беларусі ў агрэсіі супраць Украіны зводзіўся да забеспячэння плацдарма для расійскіх войскаў, пазней яе тэрыторыя выкарыстоўвалася для нанясення ўдараў, але па стане на 2026 год Беларусь можна дарэчы ахарактарызаваць як абаронены тыл Расіі. Войскі рэспублікі непасрэднага ўдзелу ў агрэсіі не прымаюць, але ў іншых сферах Лукашэнка цалкам падтрымлівае Крамль.

Паспяховая кампанія ўдараў СОУ па расійскіх нафтаперапрацоўчых заводах прывяла да дэфіцыту на рынках дызельнага паліва і бензіну ў Расіі. Магутнасць Мазырскага і Наваполацкага нафтаперапрацоўчых заводаў, якія былі пабудаваныя СССР для экспарту ў Еўропу, значна перавышае патрэбы самой рэспублікі. Раней іх прадукцыя прадавалася ў Еўропу, цяпер — у Расію. Іх размяшчэнне ў Беларусі абараняе іх ад украінскіх удараў, а аб'ём экспарту іх паліва ў Расію хутка расце. Беларускае паліва цяпер займае 6% расійскага рынку — гэта павелічэнне прыкладна ў 4 разы за апошнія 12 месяцаў.

Беларуская прамысловасць задзейнічана ў вытворчым цыкле расійскага ваенна-прамысловага комплексу. Каля 500 прадпрыемстваў займаюцца вытворчасцю ваеннай прадукцыі, рамонтам і абслугоўваннем тэхнікі або працуюць у сумежных галінах. У 2022 годзе Беларуская чыгунка выкарыстоўвалася для забеспячэння падраздзяленняў Узброеных сіл Расіі, якія наступалі на поўнач Украіны, сёння яна забяспечвае лагістычнымі рэсурсамі расійскую ваенную прамысловасць, а беларуская медыцынская сістэма з 2022 года займаецца лячэннем і рэабілітацыяй расійскіх вайскоўцаў.

Акрамя таго, Беларусь з'яўляецца адной з «брам» для абыходу санкцый з боку Расійскай Федэрацыі. Беларускія буферныя прадпрыемствы выкарыстоўваюцца для закупкі як заходніх электронных кампанентаў, крытычна важных для расійскай зброі, так і шэрага імпарту грамадзянскіх тавараў.

Згодна з рэзалюцыяй ААН 3314, Беларусь, улічваючы вышэйзгаданае, з'яўляецца саўдзельніцай агрэсіі супраць Украіны. Таму міжнароднае права (Статут ААН) будзе разглядаць украінскія ўдары па аб'ектах у Беларусі як законныя. Але на практыцы Кіеў устрымліваецца ад такіх дзеянняў, як з-за ўласнага нежадання паглыбляць канфлікт з Мінскам і павялічваць рызыку ўцягвання ў вайну падраздзяленняў беларускага войска, так і з-за пазіцыі заходніх партнёраў, якія не жадаюць пашыраць геаграфію канфлікту.

Палітычны тупік у Мінску

Аляксандр Лукашэнка не з'яўляецца легітымным прэзідэнтам Беларусі. Аляксандр Лукашэнка — дыктатар, чый метад дзеяння — утрымліваць уладу ў рэспубліцы ў сваіх руках. Эканамічная і палітычная стабільнасць рэжыму, які кіруе ў Мінску, залежыць ад Масквы. Гэтая залежнасць значна паглыбілася пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года, якія істотна абмежавалі сувязі Лукашэнкі з Захадам. Вынікам стала страта фактычнага суверэнітэту пры захаванні яго дэ-юрэ.

Наўрад ці сам Лукашэнка быў прыхільнікам ідэі ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе — цалкам магчыма, што ён даведаўся пра гэта апошнім. Рэжым Лукашэнкі не атрымае выгады ад расійскай агрэсіі нават у выпадку яе поўнага поспеху — што, відаць, даўно было немагчымым варыянтам. Аднак беларускі дыктатар дзейнічае ва ўмовах надзвычай абмежаванага суверэнітэту і не мае магчымасці адмовіцца, нават ускосна, ад удзелу ў агрэсіі. Страта падтрымкі Масквы для Лукашэнкі, вельмі верагодна, будзе азначаць страту ўлады як такой — як з боку іншых функцыянераў рэжыму пры падтрымцы Еўропы, так і з боку самой Масквы.

Інтэграцыя расійскай і беларускай эканомік паглыбілася ў выніку санкцый. Аналіз літоўскай разведкі паказвае , што нават поўнае аднаўленне эканамічных сувязяў з Захадам не кампенсуе залежнасць Мінска ад Масквы, бо Лукашэнка не гатовы да трансфармацыі палітычнага рэжыму, што павялічыць рызыку страты ўлады. Адначасова жаданне захаваць палітычную стабільнасць прымушае Лукашэнку супраціўляцца магчымым спробам уцягнуць беларускую армію ў баявыя дзеянні.

Беларускія ўзброеныя сілы налічваюць 48 000 чалавек. З іх каля 27 000 — у Сухапутных войсках, яшчэ 6 000 — у Сілах спецыяльных аперацый. У 2022 годзе Мінск абвясціў аб планах павялічыць колькасць войскаў да 80 000, але гэтыя планы не былі рэалізаваны, у прыватнасці з-за фінансавых цяжкасцей. Дакладныя лічбы невядомыя, але падчас вайны Беларусь перадала Расіі значную колькасць уласнай ваеннай тэхнікі і боепрыпасаў, а падчас Курскай аперацыі тэхніка Узброеных сіл Украіны пераводзілася нават не са складоў, а з дзеючых вайсковых частак.

Агульны ўзровень баявой гатоўнасці беларускага войска ацэньваецца як нізкі: у войска няма матывацыі ваяваць у чужой вайне, яго колькасць не дазваляе праводзіць маштабныя наступальныя аперацыі, а рэзервы былі вычарпаныя з-за перадачы Расіі. Нягледзячы на тое, што ў Беларусі ёсць мабілізацыйны рэзерв, які ацэньваецца амаль у 300 тысяч чалавек, мабілізацыя з'яўляецца надзвычай палітычна таксічным крокам, як відаць на прыкладзе Расіі, і верагоднасць яе аб'яўлення значна ніжэйшая за і без таго нізкую рызыку ўдзелу беларускага войска ў агрэсіі. Верагодна таксама, што сам факт перадачы беларускіх рэзерваў Узброеным сілам Расіі можа быць выкарыстаны Лукашэнкам як аргумент для неўцягвання ўласных войскаў у наступ — як на Украіне, так і ў Прыбалтыцы.

Кроў вайны

Гэта стварае сітуацыю, калі рэальная ваенная каштоўнасць беларускага войска для Расіі невялікая , і ў выпадку крайняй патрэбы яно магло б быць выкарыстана для забеспячэння лагістычнай інфраструктуры — тое, што Беларусь зараз робіць для Расійскай Федэрацыі. Пры гэтым страты Расійскай Федэрацыі ад уступлення Беларусі ў вайну заключаліся б у страце надзейнага тылу, канала для абыходу санкцый, скарачэнні імпарту беларускага паліва і ўдарах па беларускім ваенна-прамысловым комплексе.

Гэта змяншае рызыку ўцягвання беларускага войска ў вайну супраць Украіны або магчымую агрэсію супраць краін Балтыі. Аднак Расіі ўсё яшчэ патрэбныя людзі для вайны. З пачатку ўварвання да сярэдзіны 2025 года больш за 1000 беларусаў падпісалі кантракты з Узброенымі сіламі Расіі . Гэтая надзвычай малая лічба сведчыць пра агульную незацікаўленасць беларускага насельніцтва ў вайне.

Хутчэй за ўсё, да ажыццяўлення гібрыднай агрэсіі супраць Еўропы будуць датычныя КДБ і ССО Беларусі, а таксама вербоўка Масквой мясцовых радыкалаў як для прыцягнення людскіх рэсурсаў, так і для ціску на рэжым Лукашэнкі знутры. Мадэль стварэння кантраляваных правых радыкалаў паспяхова рэалізавана Расіяй на ўласнай тэрыторыі. «Руская абшчына», «Паўночны чалавек» і падобныя арганізацыі з'яўляюцца інструментамі каналізацыі этнанацыяналізму, вулічнага гвалту без непасрэднага ўдзелу ўладаў і вербоўкі добраахвотнікаў для СВО.

У верасні 2026 года ў Беларусі была створана радыкальная арганізацыя «Чорная Русь». У сваім маніфесце група заклікае да аднаўлення «славянскага адзінства» і «трыадзінага народа Расіі, Беларусі і Украіны». У ноч з 5 на 6 кастрычніка невядомыя мужчыны ў масках суправаджалі 20 нелегальных мігрантаў да мяжы з Латвіяй, каб забяспечыць іх перасячэнне. Калі латвійскія памежнікі спрабавалі перашкодзіць ім перасекчы мяжу, невядомыя кідалі ў іх камяні, ужывалі слоўную агрэсію і пагражалі «прадметам, падобным на зброю». Латвійскія памежнікі адступілі. Арганізацыя «Чорная Русь» узяла на сябе адказнасць за сутыкненне .

Пазней група невядомых асоб зноў перасекла мяжу: яны пашкодзілі электрычны шчыт і скралі камеры відэаназірання, пасля чаго вярнуліся на тэрыторыю Беларусі. 7 кастрычніка «Чорная Русь» таксама ўзяла на сябе адказнасць за гэты інцыдэнт.

Паводле інфармацыі самой арганізацыі ў сацыяльных сетках, яны праводзяць вайсковыя вучэнні са зброяй і рыхтуюцца да супрацьстаяння з Захадам. Улічваючы ўзровень рэпрэсіўнага кантролю ў Беларусі з боку КДБ, малаверагодна, што такая арганізацыя магла б існаваць без непасрэднага кантролю з боку беларускіх спецслужбаў або, што больш верагодна, самой Расіі. Паспяховае правядзенне гэтых аперацый стварае рызыку іх паўтарэння і агульнага паглыблення гібрыднай агрэсіі Масквы супраць Еўропы, на гэты раз з фактычным парушэннем мяжы ўзброенымі групоўкамі без знакаў адрознення.

Высновы

Расійская агрэсія супраць Еўропы працягваецца, і рызыка ваеннага ўварвання ў краіны Балтыі застаецца дастатковай для таго, каб Еўропа падрыхтавалася да такога сцэнарыя. Загадзя немагчыма прадказаць дакладную канфігурацыю ўдзелу рэжыму Лукашэнкі ў гэтых дзеяннях, але наяўныя дадзеныя і заканамернасці дазваляюць ацаніць магчымыя варыянты развіцця падзей.

Лукашэнка будзе імкнуцца мінімізаваць непасрэдны ўдзел Беларусі ў агрэсіі, бо гэта яму невыгодна. Узамен Беларусь працягне аказваць Расіі паўнавартасную эканамічную і інфраструктурную дапамогу. Беларуская армія не гатовая да баявых дзеянняў нават у 2022 годзе, не кажучы ўжо пра сучасную вайну, і яе ўдзел можа прывесці да палітычнай турбулентнасці ў Мінску, што пагражае дэстабілізацыяй часткі тылу расійскай ваеннай машыны.

Страта значнай часткі суверэнітэту Мінска дазволіць Расійскай Федэрацыі паглыбіць свае намаганні па вярбоўцы грамадзян Беларусі для ўдзелу ў вайне, стварыць радыкальныя кантраляваныя арганізацыі для ажыццяўлення гібрыднай агрэсіі супраць Еўропы і пашырыць пул уласных сілавых рэсурсаў ва ўнутранай палітыцы Беларусі, у той час як рэсурсы КДБ і Спецслужбы Беларусі будуць выкарыстаны для працягу ценявой вайны супраць Еўропы і ачысткі ўнутрыпалітычнага поля Саюзнай дзяржавы. Для самога Лукашэнкі такі сцэнар азначае захаванне існуючага статус-кво.

Найбольш рызыкоўным для Мінска з'яўляецца сцэнар паўнамаштабнага расійскага ўварвання ў Балтыю. Існуе высокая верагоднасць таго, што ў такім сцэнарыі тэрыторыя рэспублікі зноў стане плацдармам для ўварвання, і ў выніку існуе значная рызыка таго, што эскалацыя ваенных дзеянняў супраць НАТА ліквідуе імунітэт, які ў цяперашні час мае рэжым Лукашэнкі, а прамысловыя, энергетычныя і іншыя аб'екты рэспублікі стануць аб'ектамі ваенных удараў. Рэалізацыя такога сцэнарыя патрабуе ад Расійскай Федэрацыі частковага або поўнага спынення наступальных аперацый ва Украіне або аднаўлення мабілізацыйных мерапрыемстваў узору 2022 года. Пры рэалізацыі аднаго або абодвух гэтых фактараў рызыку ўварвання варта ацэньваць як крытычную.

Сцэнар абмежаванай расійскай агрэсіі, у прыватнасці акупацыя Нарвы паводле сцэнарыя ўкраінскага ўсходу ў 2014 годзе або дэсантная аперацыя на Готландзе, дае рэжыму Лукашэнкі шанец захаваць статус-кво, але калі такія дзеянні Масквы не прывядуць да жаданага выніку ў выглядзе распаду НАТА, рызыкі непасрэднага ўдзелу Мінска ў вайне ўзрастаюць.

Беларускі рэжым не з'яўляецца незалежным гульцом. Ён мае абмежаваную аўтаномію ў межах расійскай імперскай структуры, але само выжыванне рэжыму звязана з паступовай стратай гэтай аўтаноміі на карысць Масквы.